(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

॥ श्रीः ॥
3.111. अध्यायः 111
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Topics
युधिष्ठिरेण कौशिकीतीरे ऋश्यशृङ्गाश्रमगमनम् ॥ 1 ॥
लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति विभाण्डकान्मृग्यामृश्यशृङ्गोत्पत्तिकथनम् ॥ 2 ॥
लोमपादेनानावृष्टिनिवृत्तये ऋश्यशृङ्गानयनं चोदिताभिर्वेश्याभिस्तद्वनगमनम् ॥ 3 ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Text

लोमश उवाच। 3-111-0x(2063)(20340)
एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ।
विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते ॥ 3-111-1(20341)
आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः।
ऋश्यशृङ्गः सुतो यस् तपस्वी संयतेन्द्रियः ॥ 3-111-2(20342)
तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम्।
अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा ॥ 3-111-3(20343)
मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः।
विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत् ॥ 3-111-4(20344)
निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः।
लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा ॥ 3-111-5(20345)
युधिष्ठिर उवाच। 3-111-6x(2064)
ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः।
विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः ॥ 3-111-6(20346)
किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः।
अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा ॥ 3-111-7(20347)
कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता।
लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै ॥ 3-111-8(20348)
लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः।
कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ॥ 3-111-9(20349)
एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम्।
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम् ॥ 3-111-10(20350)
लोमश उवाच। 3-111-11x(2065)
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः।
अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥ 3-111-11(20351)
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान्।
महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः ॥ 3-111-12(20352)
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः।
दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः ॥ 3-111-13(20353)
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम्।
अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा।
सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः ॥ 3-111-14(20354)
सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा।
देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे ॥ 3-111-15(20355)
अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात्।
तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः।
ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत ॥ 3-111-16(20356)
तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः।
तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत् ॥ 3-111-17(20357)
न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः।
तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप ॥ 3-111-18(20358)
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै।
कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत् ॥ 3-111-19(20359)
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः।
`दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत'।
स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम ॥ 3-111-20(20360)
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया।
न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥ 3-111-21(20361)
स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः।
प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते ॥ 3-111-22(20362)
कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिमृश्यताम्।
तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः ॥ 3-111-23(20363)
तत्र त्वेको रमुनिवरस्तं राजानमुवाच ह।
कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर ॥ 3-111-24(20364)
ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव।
ऐणेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम् ॥ 3-111-25(20365)
स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः।
सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नास्ति संशयः ॥ 3-111-26(20366)
एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः।
स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु ॥ 3-111-27(20367)
राजानमागतं ज्ञात्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः।
`स च ता प्रतिजग्राह पितेव हितकृत्सदा' ॥ 3-111-28(20368)
ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान्।
ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये ॥ 3-111-29(20369)
सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः।
शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञौर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥ 3-111-30(20370)
ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः।
वेश्याः सर्वत्रनिष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः ॥ 3-111-31(20371)
ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः।
लोभयित्वाऽभिविश्चास्य विषयं मम शोभनाः ॥ 3-111-32(20372)
ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः।
अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विषण्णा गतचेतसः ॥ 3-111-33(20373)
तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत्।
प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् ॥ 3-111-34(20374)
अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमर्हसि।
ततः शक्ष्याम्यानयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम् ॥ 3-111-35(20375)
तस्याः सर्वमभिप्रेतमन्वजानात्स पार्थिवः।
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥ 3-111-36(20376)
ततो रूपेण सपन्ना वयसा च महीपते।
स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा ॥ 3-111-37(20377)

इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ 111 ॥

Mahabharata - Vana Parva - Chapter Footnotes
3-111-2 काश्यपस्य विभाण्कस्य ॥ 3-111-3 हर्षयामास वासवमिति ध. पाठः ॥ 3-111-10 शुस्रूषोर्मे इति संबन्धः ॥ 3-111-15 सूय प्रसूय ॥ 3-111-16 विधेः विधिवाक्यस्य दैवनिर्मिताद्धेतोः भावित्वात् अपरिहार्यत्वाच्च ॥ 3-111-19 अङ्गानां देशानाम् ॥ 3-111-20 मिथ्याकृतः मया तुभ्यं दातुं किमपि न प्रतिश्रुतमित्यपलापं कृतवानित्यर्थः ॥ 3-111-24 निष्कृतिं प्रायश्चित्तम् ॥ 3-111-25 मुनिसुतमाह्वयस्वचेति क. पाठः ॥ 3-111-31 सर्वत्र परवञ्चनादौ निष्णाताः कुशलाः ॥ 3-111-34 जरद्योषा वृद्धास्त्री ॥ 3-111-36 अन्वजानात् अजुज्ञातवान् ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.